دوره 1391، شماره 93 - ( 8-1391 )                   جلد 1391 شماره 93 صفحات 26-29 | برگشت به فهرست نسخه ها

XML Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

بهروز تورج. توسعۀ فنّاوری در صنایع بالادستی نفت و گاز. ماهنامه علمی- ترویجی اکتشاف و تولید نفت و گاز. 1391; 1391 (93) :26-29

URL: http://ekteshaf.nioc.ir/article-1-206-fa.html


1- پژوهشگاه صنعت نفت
چکیده:   (3564 مشاهده)
بسیاری از کشورها بودجۀ چشمگیری‏ برای ترویج پژوهش و توسعه اختصاص‏ می ‏دهند، اما استفادۀ کارا از فنّاوری‏ جدید مهم ‏تر از اختراع آن است. در سراسر دنیا، شرکت ها معمولاً برای‏ فنّاوری جدید، تولید کالاهای نو یا اتخاذ شیوه ‏های جدید تولید، پول زیادی‏ هزینه می ‏کنند. منطق اقتصادی دراین‏ باره بسیار ساده است: با افزایش‏ بهره ‏وری و درنتیجه ارتقای استانداردهای‏ زندگی، پژوهش و توسعه بیش از آنکه‏ برای شرکت ها مفید باشد، به نفع جامعه‏ خواهد بود[1]. در بخش بالادستی نفت بالاترین قابلیت های فنّاوری دراختیار بنگاه های غول پیکر بین المللی است که در قالب «شرکت های بین المللی نفتی­2» یا «شرکت های یکپارچۀ خدمات و عرضه3» فعالیت می کنند. هر چند فعالیت های قابل توجهی هم در تحقیق، توسعه و نوآوری فنّاوری، در شرکت های کوچک تر نفتی، شرکت های ملی نفت4، مؤسسات تحقیقاتی و دانشگاه ها انجام می شود، اما به طورکلی نقش مراکز نام برده در توسعۀ فنّاوری در برابر «شرکت های بین المللی نفتی» و «شرکت های یکپارچۀ خدمات و عرضه» قابل صرف نظرکردن است. این شرکت ها برای حفظ خود در بازار رقابت و دستیابی به موقعیت های تجاری جدید نیاز دارند که فنّاوری های خود را توسعه دهند و این نیاز به فنّاوری جدیدتر را یا با «تحقیق و توسعه» یا با «انتقال فنّاوری» جواب می دهند. هر چند «تحقیق و توسعه» به دلیل اینکه ماهیتاً فعالیتی بلندمدت است و در این مدت امکان دارد مسیر صنعت و فنّاوری آن تغییر کند یا افق های جدیدی در آن پیدا شود همواره فعالیتی پرریسک و پرخطر در نظر گرفته می شود، اما گاهی اوقات تنها راه حل بنگاه ها برای توسعۀ فنّاوری و دستیابی به موقعیت های جدید تجاری، ورود به مسیر پر پیچ و خم «تحقیق و توسعه» است. حال اگر فنّاوری را به منزلۀ مزیت رقابتی مهم در صنعت نفت در نظر داشت، باید توجه کرد، این دو گروه از شرکت ها(شرکت های نفتی و شرکت های خدماتی) با استراتژی های کاملاً متفاوتی به آن نگاه می کنند. شرکت های نفتی درحالی که حول محورهای جمع آوری اطلاعات، اکتشاف و بهره برداری منابع نفت و گاز، به رقابت می پردازند، فنّاوری جدیدتر را فقط «وسیله ای» برای کاهش زمان و هزینۀ انجام هر پروژه می دانند. اما دستۀ دوم یعنی شرکت های خدماتی، وظیفه شان عرضۀ محصول و خدمات به شرکت های نفتی است؛ درنتیجه این شرکت ها به فنّاوری، به منزلۀ «محصول» نگاه می کنند و رقابت آنها در محتوای فنّاوری، کیفیت و قیمت آن است. «شرکت های بین المللی نفتی» که به طورسنتی بیشترین مبالغ را برای توسعۀ فنّاوری هزینه می کردند، هزینه ها و فعالیت های خویش را در این زمینه کاهش داده اند و از طرف دیگر «شرکت های یکپارچۀ خدمات و عرضه» به شکل فزاینده ای تأمین کنندۀ فنّاوری های جدید صنعت و خدمات تخصصی شده اند[2]. توسعۀ فنّاوری در صنعت نفت در زمان های مختلف متفاوت بوده است. از ابتدای دهۀ 1980 شرکت های بزرگ نفتی تصمیم گرفتند تحقیق و توسعه را کاهش دهند و به جای تولید فنّاوری، آن را بخرند. شرکت های مستقل به لحاظ تاریخچه نیز در این مورد کم سرمایه گذاری کرده اند. شرکت های خدماتی5 کم کم برای پرکردن این خلأ به موضوع توسعۀ فنّاوری وارد شده اند. براساس روند سرمایه گذاری در توسعۀ فنّاوری، بیشتر آنها امروزه از شرکت های خدماتی مشتق شده اند. پذیرش فنّاوری جدید از جنبه ای می تواند ریسکی اقتصادی باشد. ممکن است در مقایسه با فنّاوری های موجود، گران تر و نتایج بهتری نیز در پی نداشته باشد. در صنعت نفت و گاز به طورکلی این موضوع پذیرفته شده است که فنّاوری می تواند ریسک اکتشاف را کاهش دهد و زمان حفاری را کم کند و این مزایا باعث می شوند شرکت ها فنّاوری های جدید را با احتیاط و به  آرامی بپذیرند [3]. در سطح ملی، مزیت اولیۀ فنّاوری های جدید با افزایش درصد بازیافت از مخازن و افزایش درآمد ملی همراه است. بعضی از فنّاوری ها با کاهش افراد و گروه های موردنیاز توسعه و بهبود مسائل ایمنی، ارزش افزوده ایجاد می کنند. البته بعضی فنّاوری ها به هزینۀ سرمایه گذاری اولیۀ زیادی نیاز دارند که باید به بازیافت بیشتر منابع و سود اقتصادی بیشتر برای شرکت ها منتج شود. بعضی مواقع توسعۀ یک فنّاوری، حاصل استراتژی دولت یا فشار اجتماعیِ تحمیلی است. همچنین به اهمیت فنّاوری در چاه های با تولید کم، به خصوص در ایالات متحده، نیز باید اشاره شود. در ایالات متحده بیش از400هزار چاه نفتی، کمتر از 100بشکه در روز تولید می کنند، (به طورمتوسط 2/2بشکه در روز) و حدود 289هزار چاه گازی با بازده اقتصادی اندک6 کمتر از 60000مترمکعب در روز تولید می کنند(به طور متوسط 7/16هزار مترمکعب در روز) که این مقدار چیزی حدود 17درصد نفت و 9 درصد گاز طبیعی تولیدی از دریا در امریکاست[3]. بی شک تحقیق دربارۀ فنّاوری های جدید تنها راهی است که به حفظ چنین چاه هایی منجر خواهد شد. متأسفانه شرکت های تولیدی کوچک مستقل که بتوانند بر این موضوع تحقیق کنند بسیار نادرند؛ با وجود اینکه حتی ممکن است تحقیق و توسعه7 آنها را چند سالی بیشتر، به منزلۀ تولیدکننده نگهدارد. چرخۀ توسعه فنّاوری سیر تکامل تدریجی یک فنّاوری برای صنعت نفت وگاز از یک مسیر سنتی حرکت می کند و از تحقیق پایه ای، آغاز و به ساخت و نهایی کردن محصول منجر می شود. در مطالعه ای، هزینه های تحقیق و توسعه را به دو بخش «پژوهشی واقعی8» و «غیرپژوهشی9» نامگذاری کرده اند که در شکل1 جزئیات بیشتر آمده است. پژوهش واقعی در دو بخش پایه ای و کاربردی قابل بررسی است. تحقیق پایه ای تحقیقی است که دانش علمی را پیش می برد، اما اهداف سریع تجاری دربرندارد و می تواند پتانسیل تجاری فعلی و آینده را داشته باشد. درحالی که شرکت های عملیاتی و خدماتی مجبورند در اقیانوس عظیم پژوهش، فقط برای موضوعات محدود کار کنند. کار دربارۀ چنین مسائلی را فقط دانشگاه ها، آزمایشگاه های ملی و مؤسسات حمایت کننده از موضوع خاص انجام می دهند. نتایج معمولاً در قالب پایان نامه ها و مقالات منتشر می شوند و فضا را برای افزایش دانش در صنعت نفت مهیا می سازند. خروجی تحقیق کاربردی دربارۀ دانش جدید علمی که پتانسیل تجاری شدن دارد یا اینکه بر محصولات، توسعۀ فرایندها و خدمات ارزش می آفریند، به منزلۀ دارایی شرکت به شمار می آید و می تواند در قالب پتنت ثبت شود. تجاری شدن یک ایده؛ از ایده تا موفقیت اقتصادی سرمایه های یک سرمایه گذار فقط در صورتی برگشت پذیر خواهند بود که ایده ها به محصولات تجاریِ قابل فروش و کاربردی تبدیل شوند. هر چه زمان تبدیل این ایده به فروش طولانی تر باشد، تعهد مالی برای نگهداری آنها برای شرکت ها و پروژه ها بالاتر می رود. زمان رسیدن ایده به بازار برای صنایع نفت تقریباً همخوان با صنایع سنگین نظیر معدن، تولید استیل و تولید برق است. درحالی که در بعضی صنایع این زمان کمتر از دو سال است و در صنایع نفت و گاز حدود 15تا20سال طول خواهد کشید. این موضوع در شکل 2 آمده است. از نمونه های موردی در صنعت نفت می توان به لرزه نگاری سه بعدی اشاره کرد. ایدۀ اولیه این موضوع در سال 1924 طرح شد. در دهۀ 1960 با اختراع تجهیزات قابل حمل بر اساس ترانزیستورها و پدیدارشدن کامپیوترهای قوی تر و ارزان تر، دریچه جدیدی باز شد که عدۀ زیادی از آن به انقلاب سوم اکتشاف بر مبنای لرزه نگاری نام می برند. اولین لرزه نگاری سه بعدی را شرکت اکسون10در سال 1967 انجام داد که خلاصۀ مراحل توسعه و نفوذ آن به صنعت در شکل3 آمده است. همان طور که در شکل3 دیده می شود، لرزه نگاری سه بعدی در سال 1988 به 50درصد بازار رسیده است که این موضوع حدوداً 21سال بعد از اولین پیمایش لرزه نگاری اتفاق افتاده که نشان دهندۀ زمان لازم برای بهبود فنّاوری است. از نمونه های دیگر می توان به موضوع چاه های افقی، فنّاوری مخازن هوشمند و غیره اشاره کرد. سهم شرکت های مختلف در توسعۀ فنّاوری فنّاوری های بالادستی نفت و گاز از بسیاری از منابع نظیر شرکت های عملیاتی نفت و گاز، شرکت های خدماتی، آزمایشگاه های ملی و دولتی، دانشگاه ها و غیره حاصل می شوند. شکل4 هزینه تحقیق دربارۀ نفت و گاز در شرکت های نفت و گاز ایالات متحده را نشان می دهد. به طورسنتی شرکت های نفتی یک فنّاوری را تا مرز امکان سنجی11 توسعه می دهند و سپس آن را به سایر شرکت ها برای ساخت فنّاوری واگذار می کنند یا اینکه آن را به منزلۀ خدمات ارائه می دهند. همان گونه که در این شکل دیده می شود در دهۀ 1980 هزینه های تحقیق به حداکثر 12 خود رسیده است و در ادامه، مسیر آن نزولی می شود و این نشان می دهد که سایر شرکت ها تمایل دارند به جای توسعۀ آن، به موضوع خرید فنّاوری وارد شوند. استراتژی خرید به جای ساخت13 باعث کاهش نیروهای متخصص و کسانی که با مفهوم گسترش و توسعۀ فنّاوری آشنایی کامل دارند، در شرکت های عملیاتی شده است که این موضوع در ادامه مانعی برای معرفی و ورود فنّاوری های جدید خواهد بود. شرکت ها بدون داشتن نیروهای متخصص مناسب برای ارزیابی فنّاوری های جدید، مجبورند نگرش انتظار و نگاه14 را به کار ببرند. آنها ترجیح می دهند ابتدا شرکت های دیگر فنّاوری را تجربه کنند. بعد از یک دهه کاهش، داده های جدید نشان می دهد، شرکت های نفت و گاز هزینه کردن بر پژوهش را آغاز کرده اند[5]. امروزه شرکت های خدماتی بزرگ ترین منبع توسعۀ فنّاوری در صنعت نفت و گاز به شمار می روند. هزینه کردن شرکت های خدماتی برای تحقیق و توسعه، در پنج سال گذشته افزایش یافته و گزارش ها حاکی است این روند افزایش می یابد. به علاوه، شرکت های سرویس دهنده معمولاً شرکت های آغازکننده فاز توسعۀ یک محصول یا خدمات و سرویس هستند. این شرکت های آغازگر، در بعضی از مواقع منبع بسیاری از اختراعات در صنعت شده اند. در شکل5 روند هزینۀ پژوهشی شرکت های بزرگ خدماتی آمده است. یکی دیگر از روش های اندازه گیری توسعۀ فنّاوری تعداد پتنت ها در هر سال است. شکل های 6 و 7 نیز فعالیت پتنتی شرکت های بزرگ خدماتی را نشان می دهند. در سال های اخیر، فعالیت شرکت های خدماتی در زمینۀ پتنت در مقایسه با شرکت های بزرگ نفتی به نسبت 8 به 1 بوده است. این موضوع نشان می دهد، شرکت های خدماتی منبع اصلی فنّاوری میادین نفتی اند. نتیجه گیری 1- توسعۀ فنّاوری به دلیل اینکه دائماً برای تطبیق با نیازهای صنعت نفت و گاز جابه جا می شود، همیشه تغییر می یابد. امروزه در صنایع نفت و گاز مسائل ازدیاد برداشت و برداشت از منابع غیرمعمول، کم کم جای خود را از مسائل فرعی به مسائل اصلی نفت بدل می‌ کند. 2- هدفگذاری برای منابع غیرمعمول و ازدیاد برداشت، ممکن است چند سالی طول بکشد، اما فشار برای توسعۀ منابع غیرمعمول زمانی بیشتر خواهد شد که منابع معمولی و قابل دسترس در حال تمام شدن باشند. با این همه این موضوع موجب کاهش ارزش اکتشاف و تولید از منابع معمول نخواهد شد. 3- در نگاه اول پذیرش یک فنّاوری ممکن است ریسکی اقتصادی به نظر برسد و حتی امکان دارد هزینه ‌های اولیه بیشتر باشد و نتایج آن قطعیت کمتری در مقایسه با فنّاوری های موجود داشته باشد. با این همه، بازدهی و نتیجۀ یک فنّاوری درنهایت می‌ تواند بسیار مقرون به صرفه باشد. 4- این درست است که امکان دارد بعضی فنّاوری ها، ابتدا نیازمند سرمایه‌ گذاری بیشتر باشند، اما نتایج آن سریع تر و مؤثرتر است و باعث سود خالص بیشتر برای شرکت ها خواهد شد. 5- در بعضی مواقع عامل انگیزشی برای گسترش یک فنّاوری می ‌تواند استراتژی دولت ها یا فشار اجتماعی باشد.
متن کامل [PDF 654 kb]   (870 دریافت)    
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: مخزن
دریافت: ۱۳۹۲/۸/۲۷ | پذیرش: ۱۳۹۲/۹/۲۴ | انتشار: ۱۳۹۲/۹/۲۴

ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA code

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به ماهنامه علمی- ترویجی اکتشاف و تولید نفت و گاز می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق

© 2018 All Rights Reserved | Journal of Exploration & Production Oil & Gas

Designed & Developed by : Yektaweb